Andrzej Tomczak

Widoki perspektywiczne i plany Torunia w jego historycznym rozwoju do 1815 r.


Przedmiotem niniejszych rozważań będą plany i widoki perspektywiczne (plany aksonometryczne) Torunia powstałe do czasu przejścia miasta w ręce pruskie w 1815 r. W swoim czasie próbował je zestawić Erich Keyser 1. Planom perspektywicznym poświecił wiele miejsca w swym studium o dawnych widokach Torunia Zygmunt Kruszelnicki 2. Plany i widoki publikowane (rytowane) zebrał stosunkowo niedawno Aliis Fauser w swoim Repertorium alterer Topographie 3. Wszystkie jednak dotychczasowe zestawienia nie dawały pełnego obrazu dawnej kartografii Torunia. Stąd podjęte przez autora niniejszego referatu poszukiwania, których wyniki były publikowane w czterech artykułach 4. .Na tym miejscu zostaje podjęta próba zwięzłego podsumowania całości badań dotychczasowych, niedoprowadzonych jednak jeszcze do zupełnego końca.
Zacznę od omówienia planów miasta. Widoki perspektywiczne posiadają swoją własną linię rozwojową i aczkolwiek nieraz ich geneza ma związek z powstawaniem planów winny zostać przedstawione oddzielnie w niniejszym referacie poświęcę im (nieco więcej uwagi, niż samym planom.
Pierwsza wiadomość o istnieniu jakiegoś planu Torunia pochodzi z 1581 r. Burmistrz Henryk Stroband przemawiając wówczas do Rady Miejskiej wspomniał o potrzebie wykonania nowego planu miasta niezależnie od już istniejącego 5. Niestety ani ów stary plan, ani (ewentualnie sporządzony) nowy nie zachowały się. Z tych czasów pochodzi tylko zachowany w Archiwum Toruńskim rysunek profilu projektowanych wówczas fortyfikacji nowożytnych 6. Stroband projektował też wykonanie drewnianej makiety miasta. Ten pomysł został zrealizowany, a resztki makiety przechowywano na ratuszu jeszcze w końcu XVII w.7
Nowymi fortyfikacjami ziemnymi na sposób holenderski zaczęto Toruń otaczać dopiero w 1629 r. Z tymi pracami wiąże się zapewne powstanie 3 planów z alternatywnymi projektami tych fortyfikacji: dwa z nich przechowywane są dziś w Sztokholmie jeden - w Berlinie8.
Pierwszy plan nie tylko samych fortyfikacji, ale i samego miasta, pochodzi z r.1631 i jest dziś także w Sztokholmie 9. Najbliższy mu datą powstania jest (z r. ok.1640) szkicowy i nieco schematyczny plan Torunia ilustrujący rękopis dzieła Israela Hoppe o stosunkach polsko-szwedzkich w latach 1626-1635, spoczywający w magazynach Archiwum Państwowego w Gdańsku 10.
Powstanie dużej grupy planów wiąże się z wydarzeniami wojny polsko-szwedzkiej 1655-1660. Toruń zajęty przez Karola Gustawa w pierwszym roku wojny, został następnie odebrany Szwedom w następstwie długiego oblężenia w 1658 r. Z r. 1656 pochodzi pierwszy plan miasta pokazujący przebudowę części fortyfikacji bastionowych, przechowywana dziś w Petersburgu 11. Natomiast w Kopenhadze znajdują się rysunki zburzonych przez Szwedów przy okazji przebudowy umocnień budowli miejskich 12 oraz także datowany na rok 1656 plan miasta przypisywany Erykowi Dahlbergowi 13. Rok później nieznany inżynier szwedzki sporządził jeszcze jeden plan samych jednak tylko fortyfikacji miejskich (dziś w Sztokholmie) 14. W Sztokholmie są też plany inżynierów szwedzkich pokazujące oblężenie z 1658 r.: dwa różniące się tylko szczegółami przedstawiają cały obwód wałów miejskich oraz fortyfikacje oblegających, trzeci - tylko część półn.wsch. obwodu 15. Natomiast udział armii cesarskiej w oblężeniu Torunia pozostawił ślad w bogatym w szczegóły wojskowe planie wiedeńskim 16.
Wszystkie wymienione dotychczas kartografika toruńskie były planami rękopiśmiennymi. Oblężenie z 1658 r. upamiętniono jednak także dwoma sztychami; pokazuje je także gdański miedzoryt Jerzego Foerstera z 1659 r. według rysunku Jana Benssheimera i z dedykacją Izydora Affaity 17 oraz akwaforta ilustrująca dzieje cesarza Leopolda18. Powstanie kolejnej grupy planów rękopiśmiennych było następstwem oblężenia Torunia w r.1703 tym razem przez Karola XlI. inw. 290 t. 401Najpiękniej miasto i jego fortyfikacje w tym okresie pokazuje niedatowany plan zachowany dziś w Petersburgu 19. Bardzo podobny doń treścią jest inny plan, dziś w zbiorach Archiwum Państwowego w Gdańsku20. Okolice miasta szerzej przedstawiają dwa plany z legendą w języku francuskim, z których drugi (dziś w Sztokholmie) zdaje się być kopią pierwszego (dziś w Archiwum Państwowym w Toruniu) 21. Być może także kopią planu toruńskiego jest plan oblężenia przechowywany w Dreźnie22.
Rozmieszczenie wojsk szwedzkich w okolicach miasta przedstawiają najlepiej dwa plany o niemal identycznym zasięgu i treści, ale jeden z legendą po szwedzku (dziś w Sztokholmie)23 i drugi z legendą niemiecką (dziś w Petersburgu) 24. Dwa inne plany sztokholmskie i wydają się być nieco uproszczonymi kopiami planu dopiero co wymienionego 25. Jest w Sztokholmie jeszcze jeden plan oblężenia, bardzo jednak schematyczny 26.
Nie znamy dokładnej daty powstania żadnego z tych planów odnoszący się do r.1703. Na pewno już w głąb wieku XVIII należy przesunąć datę wykonania jeszcze jednego planu drezdeńskiego, pokazującego bardzo plastycznie acz schematycznie topografię okolic miasta 27 , a zapewne też i datę planu berlińskiego miasta z najbliższą okolicą w 1703 r. bez śladu jednak jokichkolwiek wojsk oblężniczych 28.
W XVIII w. wyrytowano także kilka sztychów oblężenia. Torunia zdobiących różne wydawnictwa widoków miast lub też ilustrujących dzieła historyczne. Należą do nich: plan w Theatrum Europeum 29 oraz plan w dziele Nordberga o Karolu XII 30, oba podobnie przedstawiające miasto i jego oblężenie. Natomiast tylko samo miasto i jego fortyfikacje pokazuje sztych ilustrujący drugie wydanie znanej kroniki Jakuba Zernecke 31.
Być może z początku drugiej połowy XVIII w. pochodzi32 plan odbudowy i rozbudowy fortyfikacji Torunia zniszczonych po r. 1703 na rozkaz Karola XII, wykonany tak, jak gdyby był odbitką lustrzaną (dający obraz odwrócony), znany mi z egzemplarzy zachowanych w Berlinie i w Krakowie 33.
Z lat sześćdziesiątych XVIII w. zachowały się dwa plany Torunia. Schematyczny obraz miasta (bez obszaru przyległego) daje plan znany z późniejszej kopii, dziś w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego z datą 1768 34 Do r. 1945 znajdował się, w rękach rodziny Weese w Toruniu piękny plan miasta i terenów przyległych z r.1769. Znany jest dziś z kopii w postaci odbitki litograficznej z 1907 r. Spoczywającej w Archiwum Państwowym w Toruniu 35.
Powstanie kilku planów wiąże się z odbudową umocnień Torunia po zajęciu. miasta przez wojska pruskie w 1793 r. Wymienić tu trzeba przede wszystkim piękny plan kapitana von Douglas (miasto i przedmieścia), znany z dwóch nieco różniących się między sobą egzemplarzy: berlińskiego i toruńskiego 36. w Berlinie są też dwa inne plany, niedatowane, niewątpliwie jednak z lat 1793- 1806, z których Jeden przedstawia miasto z fortyfikacjami, drugi same fortyfikacje37.
Odmienny charakter posiada plan z 1805 r. przedstawiający stosunki wodne w Toruniu38.
Francuskie i polskie władze wojskowe sporządziły kilka planów Torunia w okresie Księstwa Warszawskiego. Dwa zachowały się w Paryżu, i pochodzą z r.1807 (taką datę, można przypisać napewno jednemu39), zawierają zaś dwa odmienne warianty rozbudowy twierdzy według projektów gen. Franciszka de Chaeseloup-Laubat 40. Oblężenie Torunia przez Austriaków w 1809 r. zostało pokazane na planie zachowanym w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie 41. Dalsze plany rozbudowy twierdzy toruńskiej, gen. Franciszka Haxo, pochodzą zapewne z r.1811 - jeden jest dziś w Berlinie 42, drugi zaginął, ale pozostała znakomita jego reprodukcja 43. Z tymi planami wiąże się .trzeci pokazujący zaawansowanie robót fortyfikacyjnych w październiku 1811 r. (dziś w Berlinie) 44. Wreszcie także w Berlinie jest dziś plan powstały w 1815 r. zapewne zaraz po przekazaniu miasta prez Rosjan władzom pruskim 45. Poza tymi planami rękopiśmiennymi z czasów napoleońskich zachował się jeszcze w zbiorach paryskich miedzioryt z planem Torunia i okolicy odbity na jednym arkuszu z kilku innymi, pod wspólnym tytułem Places de la Vistule et de Narew en 1807 46.
Razem udało się więc odszukać dotychczas 46 planów Torunia z okresu do 1815 (całego miasta). Nie ma wśród nich kilku planów znanych Keyserowi, które zaginęły podczas ostatniej wojny (głównie w Gdańsku, także w Warszawie), jest jednak też. sporo nieznanych temu badaczowi, zwlaszcza ze zbiorów Paryża i Petersburga 47. Rzecz ciekawa - mimo że Toruń posiadał już od XVI w. własny urząd budowlany, a od połowy przynajmniej stulecia następnego własną służbę mierniczą - wśród odszukanych planów miasta nie ma niemal żadnego, który by powstał w wyniku ich działalności. Geneza niemal wszystkich planów wiąże się z działaniami wojskowymi, oblężeniami, projektowaniem i rozbudową fortyfikacji. Dlatego twórcami planów byli z reguły inżynierowie i oficerowie wojskowi. Nieliczne plany publikowane w postaci miedziorytów, czy akwafort miały również służyć ilustracji i upamiętnieniu wielkich wydarzeń wojennych w dziejach miasta.
Dlatego prawie wszystkie plany Torunia pochodzą:
1) - z lat 1629-1631 (budowa. fortyfikacji),
2) - 1656-1658 (rozbudowa fortyfikacji i oblężenie),
3) - 1703 i lata bezpośrednio następujące (oblężenie i próby jego upamiętnienia),
4) - 1793-1811 (prowadzona z przerwami odbudowa i' rozbudowa fortyfikacji).
Ten prymat zagadnień militarnych można dostrzec także w planach perspektywicznych Torunia. Fortyfikacje są na nich z reguły przedstawiane bardziej precyzyjnie, nieraz wymiary są wyolbrzymione w stosunku do innych elementów. Są wreszcie i takie, które - podobnie jak niektóre plany poprzednio omówione - ograniczają się do przedstawienia samych fortyfikacji, inne elementy pomijając lub przedstawiając pobieżnie.
Rzecz ciekawa, że brak jakichkolwiek widok Torunia w publikacji Jerzego Brauna Civitates orbium terrarum (1572-1618). Pierwszy plan perspektywiczny Torunia powstał dopiero w 1631 r. 48. Sporządził go geometra i rytownik gdański Jakub Hoffman, autor także pięknego widoku Gdańska oraz planu Elbląga. Można przyjąć, że asumpt do sporządzenia widoku dał Hoffmanowi sporządzony w tym roku sztokholmski plan Torunia, o którym podano informację na poprzednich stronach. Fecit Thorunii... przy nazwisku Hoffmana na planie oznacza, że wykonał go w samym Toruniu. Pierwsza seria odbitek powstała zapewne jeszcze w tymże 1631 r. Osoba będąca właścicielem płyty w 1677 r. kazała dorytować obok napisu Ipse author fecit et (excudit) Ao 1631 - iam renovatum et excusum Ao 1677 i (nic poza tym nie zmieniając na płycie) wypuściła nową serię odbitek. Wreszcie użyto tego planu perspektywicznego jeszcze jako ilustracji książkowej w drugiej a nawet trzeciej ćwierci XVIII w. 49.
inw. 268 t. 94Plan perspektywiczny Hoffmana dostał się rychło w ręce znanego sztycharza i wydawcy Mateusza Meriana. Merian przygotowywał do druku dzieło Jana Angeliusa Wardenhagena De rebus publicis hanseaticis zamierzając je odpowiednio ilustrować. W tym też celu m.in. odpowiednio przerobił plan Hoffmana i według nowego rysunku wyrytował płytę. Odbitki wykonano najpóźniej w 1641 r., wówczas to bowiem we frankfurckiej oficynie Meriana ukazał się traktat Werdenhagena. Tej samej płyty użyto w 1652 r., kiedy to spadkobiercy Mateusza Meriana ilustrowali m.in. planem Torunia dzieło Marcina Zeilleta Topographia Electoratus Brandenburgensisi et Ducatus Pomeraniae, oraz w 1674 przy publikacji dzieła tegoż Zeillera Itinerarium Germaniae... 50.
Doskonałość plastyczna planu merianowskiego stała się zapewne główną przyczyną, dla której jego dzieło "pożyczali" sobie inni wydawcy. Przede wszystkim wymienić to trzeba oficynę Jana Janssona, spadkobiercy płyt pozostałych po Braunie i Hogenbergu. Jansson 1657 r. wydał dwa tomy Theatrum... urbium positarum ad Septentrionalem Europae plagam, a w r. 1659 tom trzeci, w którym zamieścił plan Torunia. Plan ten odbity jest z nowej płyty wzorującej się niemal idealnie dokładnie na planie merianowskim, o bardziej jednak delikatnym rysunku. Miedzioryt Janssona od merianowskiego odróżnić już na pierwszy rzut oka dzięki odmiennemu graficznemu potraktowaniu legendy i nieco innemu skomponowaniu zadrzewienia terenów poza fosami miejskimi. Ta sama płyta została - według Bachmana 51 - użyta następnie w wydawnictwach Janssona van Waesberge z 1682 r. i Fryderyka de Wit z lat 1697-1703 52.
Oficyna Egidiusza Janssona w Amsterdamie przygotowała na podstawie Meriana także inną płytę z planem Torunia, w mniejszych rozmiarach i o znacznie uproszczonym rysunku. Użyto zrobionych z niej odbitek dla zilustrowania dzieła Andrzeja Cellariusza Regni Poloniae Magniquae Ducatus Lituaniae... descriptio, wydanego w 1659 r. po łacinie a w rok później po holendersku 53.
Istnieje jeszcze jedno wydanie panu merianowskiego dosyć wczesne, użyte także jako ilustracja, jak świadczy liczba 126 umieszczona pod ramką. Pokazuje miadto tak samo, jak plan Meriana cały ryt płyty jest niemal identyczny, legenda została jednak umieszczona u dołu pod ramką, inaczej. graficznie rozwiązano tarczę herbową, a. nad ramką dano tytuł: Waher Geometrischer Abris der Stadt Thorn in Preussen wie selbige der Teit mit Ihren Fortificationen vor Augen. Anno 1659. Plan ten znam z egzemplarza przechowywanego w Bibliotece Państwowej w Berlinie 54. Ta sama płyta z dorytowanymi drobnymi zmianami (hełm gotycki ratusza zastąpiono barokowym, dorytowano informację słowną o wyjściu wojsk szwedzkich z miasta.) posłużyła do zilustrowania drugiego, z 1727 r., wydania kroniki torunianina Jakuba Zernecke 55.
Niezwykle interesująco przedstawia się przeróbka planu Meriana znana mi z dwóch egzemplarzy: przechowywanego w Archiwum Wojennym w Wiedniu i w Muzeum Okręgowym w Toruniu 56. Są to akwaforty pokazujące obraz miasta wiernie według Meriana, na bastionach dorytowano jednak strzelające działa, a cały obszar poza fortyfikacjami pokryto rysunkiem przedstawiającym obóz wojsk szwedzkich: aprosze, strzelające na miasto baterie dział, a w lewym dolnym rogu umieszczono konną postać - według legendy ma to być Der König in Schweden. Na egzemplarzu wiedeńskim obok tytułu Thoren ktoś dopisał datę 1629 i pod tą datą zamieścił plan w swym katalogu Keyser. Egzemplarz toruński tej daty nie ma. Nie ulega wątpliwości, że plan ma przedstawiać oblężenie Torunia w r. 1703, musiał więc powstać po tej dacie 57.
Z późniejszych replik planu merianowskiego wymienić trzeba stosunkowo jeszcze wierny pierwowzorowi plan pt. Thorunium oder Thoren w wydanym przez Gabriela Bodenhera w r. 1727 dziele Curioses Staats und Kriegs Theatrum in Pohlen. Obok starej legendy przyjętej od Meriana Bodenher, który sam też podpisał się na płycie jako rytownik, dodał bliższe objaśnienia dotyczące wydarzeń dziejących się w Toruniu w latach zwłaszcza 1703-1724 58.
Ilustrację stanowić miał także, jak można wnosić z napisu nad ramką Ad Relat Vernal. 1725 pag. 77 plan zatytułowany Die Statt Thoren, znany mi z egzemplarzy luźnych przechowywanych w Bibliotece Państwowej w .Berlinie i w Muzeum Okręgowym w Toruniu 59. Egzemplarz toruński odbity został razem z ilustracją zatytułowaną Eröffnung der H. Pforte, pag. 29, egzemplarz berliński ma postać samodzielnej ilustracji opatrzonej poniżej ramki. numerem 127. Rysunek jest .tu wyraźnie oparty na planie Meriana ryt jednak bardziej gruby. Powtórzono wiernie legendę merianowską 60.
Bardzo zbliżoną do poprzedniej przeróbką merianowskiego jest plan pt. Wahre Abbildung der Statt und Fetung Thoren (tytuł. umieszczono na wstędze w górnej części planu) ~.Znany mi jest jedynie z reprodukcji i opisu zamieszczonych w znanym katalogu Muzeum Narodowego w Norymberdze 61.
Również dosyć wiernie powtarza treść planu merianowskiego niewielka rozmiarami akwaforta zachowana w Muzeum Okręgowym w Toruniu a zatytułowana: "Thorn" 62. Obwód bastionowy miasta jest jednak na niej znacznie zniekształcony. Natomiast już tylko bardzo dalekie pokrewieństwo z planem Meriana wykazuje miedzioryt zamieszczony w dziale Jakuba Sandrart Des Königreichs Pohlens Lands- Staats- und Zeit Beschreibung, wydanym w r. 1687 i 1771, pt. Thoren. Identycznie jak u .Meriana pokazano 8 bastionów otaczających miasto, dodano jednak (z fantazji) kilka rawelinów, wnętrze zaś miasta opracowano mniej dokładnie (rozplanowanie - blokami. z budowli tylko ratusze, kościoły i mury miejskie) 63.
Monopol hoffmanowsko-merianowski w zakresie planów perspektywicznych Torunia naruszył w drugiej połowie XVII w. Eryk Dahlberg. Ten kwatermistrz armii szwedzkiej i - jak wiemy - autor planu Torunia z 1656 r. wykonał rysunek pokazujący wkroczenie Karola Gustawa do tego miasta w 1655 r. do dzieła Pufendorfa o tym monarsze szwedzkim 64. Daty powstania rysunku nie znamy. Miedzioryty ilustrujące Pufendorfa Pochodzą z dwóch okresów, wcześniejszego paryskiego (lata 1661-1670) i sztokholmskiego (około 1690). Większość planów i widoków autorstwa samego Dahlberga rytowana była w Paryżu, zapewne więc i płyta z widokiem Torunia tam powstała Dahlberg oparł się w swym rysunku na planach szwedzkich sporządzonych w latach 1656-1657 dokumentujących sytuację po świeżo przeprowadzonych robotach fortyfikacyjnych i zgodnie z nimi pokazał bastiony i kurtyny odsunięte od Nowego Miasta, a więc stan niezgodny z wyglądem fortyfikacji w dniu 26 listopada 1655 r. 65.
Naśladownictwa sztychu Dahlberga wychodziły w XVIII w. rozsprzedawane jako luźne egzemplarze. W Archiwum Państwowym w Toruniu zachował się, jeden z nich pt. Thorn opisany dokładnie przez Zygmunta Kruszelnickiego 66.
W dziele Pufendorfa znalazł się także inny sztych przedstawiający oblężenie Torunia w 1658 r.: Delineatio schenographica urbis Thoruniensis in Prussia exhibens eiusdem obsidionem primam paulo remotius factam a Rege Poloniae... Nie wiadomo kto był autorem rysunku, płytę rytował natomiast Wilhelm Swidde, spod którego ręki wyszło po 1688 r. wiele ilustracji podczas końcowych prac przygotowawczych do wydania De rebus Caroli Gustavi. Miedzioryt Swiddego pokazuje miasto z poza Wisły, przeciwnie niż uczynił to Dahlberg. Oba sztychy natomiast podobnie potraktowały obszar miasta: w obrębie murów widoczne są tylko ważniejsze budowle 67.
Miedzioryt Swiddego stał się wzorem do pokazania oblężenia Torunia z 1658 r. przez Bodenhera (Thora mit Ao 1658 erlittener Belagerung) w jego Curioses Staats und Kriegs Theatrum. in Polen. (nr 92) i w Force d'Europe oder die Berühmste Staete, Vestungen... in Europa (nr 172). Rzecz ciekawa, że w różnych egzemplarzach tych dzieł na planie perspektywicznym Torunia raz występuje sam Bodenher jako rysownik i jako sztycharz, to znów tylko jako rysownik - sztycharzem w tych wypadkach był Georg Christian Kilian. Rysunek jednak w obu wypadkach jest identyczny. Jest on znacznie mniej precyzyjny niż w pierwowzorze (planie Swiddego) 68.
inw. 273 t. 159Oblężenie Torunia w 1703 najpiękniej zostało uwiecznione na miedziorycie J. Lithena z 1706 r. Ten plan perspektywiczny nosi tytuł Prospect von der Stadt Thorn So anno 1703 Am Majo von Ihre Konigl. May. Schweden König Carl den XII Blocquirt und nach dem sie d. 24 Septembris Bombardiret und Beschosee auch die approchen an die Contra Scarpen avanciert Sich d. 14 Octobr. auf Gnad und Ungnad Höchstgedacte Konigs Sieg haffte Waffen untergeben. Pokazuje widok Torunia od północy, ujęty ze znacznego wzniesienia. stąd doskonale widoczne jest przedpole miasta z robotami oblężniczymi i strzelającymi na miasto bateriami. Pierwszy plan zajmują sceny rodzajowe z obozu (wóz markietanki). Zabudowę miasta potraktowano ogólnikowo, natomiast bardzo plastycznie zarysowano fortyfikacje miejskie. Znany jest z wielu luźnych egzemplarzy. 69
Przeróbką poprzedniego jest sztych zatytułowany Siege de Thoorn par les Suedois en 1703 zachowany m.in. w Zbiorach Czartoryskich w Krakowie 70. Rysunek jest tu mniej precyzyjny, brak wielu szczegółów, uproszczono wyobrażenie sylwety miasta, zmieniono sceny rodzajowe z obozu: miejsce wozu markietanki zajęła grupa oficerów przed namiotem. Ustępują pod każdym względem sztychowi Lithena 71.
Pierwsza połowa XVIII stulecia była okresem pomyślnym dla ikonografii Torunia, powstało wówczas sporo widoków całego miasta i jego fragmentów, najwięcej ich wyszło spod ręki Jerzego Fryderyka Steinera. Nie ma jednak wśród nich planów perspektywicznych.
Dopiero z drugiej połowy tego wieku pochodzi plan, który - acz z biedą - dałoby się zaliczyć do planów perspektywicznych. Znany jest mi z egzemplarza przechowywanego w Berlinie, przed ostatnią wojną był też jeden egzemplarz w Gdańsku w tamtejszym Archiwum Państwowym 72. Nie ma pierwotnego tytułu. W Berlinie dopiero dodano mu tytuł Thorn um 1600. Keyser w swym katalogu określił "Wohl aus Braun und Hogenberg". Otórz plan rzeczywiście przypomina podobne widoki miast ze schyłku XVI w. np. plan perspektywiczny Szczecina z kolońskiego wydania odpowiedniego tomu dzieła Brauna i Hogenberga z 1590 r. 73. Miasto pokazuje w rzucie niemal poziomym, w sposób jednak nieco zdeformowany. Cała zabudowa pokazana jest jednak ikonograficznie z tym, że ważniejsze budowle - w perspektywie. Całość robi więc wrażenie i widoku i planu miasta. Plan powstał krótko po 1774 r. bowiem zaznaczono na nim "das Ex-Jezuiter Colegium", a wiadomo, że gmach kolegium jezuickiego po kasacie zakonu przyjęto z rąk jezuitów właśnie w 1774 r. Autorem planu jest George Friedrich Wilhelm Rüdiger, który w r. 1776 był Gouverner au noble Corps de Cadets Royaux a Culm (był również autorem planu Chełmna sporządzonego identyczną manierą a zachowanego dziś też w Berlinie) 74.
Uało się więc wyróżnić 6 różnych planów perspektywicznych Torunia powstałych każdy niezależnie od pozostałych. Gdyby jednak dodać wszystkie ich przróbki i odmiany to liczba ta wzrośnie do 18 (nie liczymy tu kolejnych wydań z tej samej płyty). Wszystkie one (nie licząc wyraźnie odmiennego planu z r. ok. 1776 pochodzą z XVII i pierwszej połowy XVIII w. Wyobrażenie o wyglądzie i rozplanowaniu Torunia kształtował przez cały ten okres plan Hoffmana, który w postaci oryginalnej lub w przeróbce Meriana i dalszych kolejnych, wydawany był najczęściej, jako ilustracja i w postaci luźnych odbitek i to aż do początku drugiej połowy XVIII w. Pozostałe plany perspektywiczne wiążą się genezą z oblężeniami Torunia: z r. 1655 i 1658 (plany Dahlberga i Swiddego) i z r. 1703 (plan Lithena). Każdy z nich też posiadał, mniej już jednak liczne przeróbki i naśladownictwa. Jeżeli chodzi o sam obraz miasta - to większość planów perspektywicznych ujmuje go (pokazuje) z poza Wisły (Hoffman-Merian-Swidde) na innych (Dahlberg, Lithen) oglądamy to miasto z przeciwnego kierunku (od północy). Hoffman/Merian i prawie wszyscy ich naśladowcy, podobnie Lithen, dają pełny obraz miasta i jego zabudowy. Dahlberg i Swidde natomiast pokazują jedynie ikonograficznie ważniejsze budowle, rozplanowanie zaś miasta blokami. Wszyscy natomiast - jak to już podkreślono poprzednio - skrzętnie zajmują się fortyfikacjami.

Przypisy

1. Keyser, E., Verzeichnis der ost- und westpreussischen Stadtpläne. Königsberg 1929, nr 1374-1418 (bis 1815).
2. Kruszelnicki, Z., Dawne widoki Torunia [w:] Studia Pomorskie. Bd. 2, Wrocław 1957, S. 344.
3. Fauser, A., Repertorium älterer Topographie. Bd.lI, Wiesbaden 1978, nr 13 907-13 919.
4. Tomczak, A.: O najdawniejszych planach miasta Torunia [w:] Zapiski Historyczne XLV /1980, Z. 3, s.101; tegoż, Źródła kartograficzne... do oblężenia przez Szwedów Torunia w 1703 roku [w:] tamże, XL VII/1982, Z. 4, s. 229; tegoż, Źródła kartograficzne do dziejów Torunia z przełomu XVIII i XIX wieku [w:] Acta Universitatis Nicolai Copernici, Historia IX/1973, S. 175; tegoż, Plany Torunia z czasów Księstwa Warszawskiego (1807-1815) [w:] Zapiski Historyczne XXXVIII/1973, z.1, s.171. W artykułach tych znaleźć można szczegółowy opis planów, także pełną literaturę.
5. "Auch wil E. E. Raht die Verschatfung thun, dass dem Grundriss der izigen Stadt, auch die Neue ... abgerissen ..." - Archiwum Państwowe Toruń: Kat. II, 1V-27a, k. 88. Por. Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 102.
6. Obecnie zaginiony, ibidem, s. 102.
7. Ibidem, s. 103.
8. "Die Stadt Thorn" - Krigsarkivet Stockholm: Tyskland, Thorn 4; Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 103 i nr 2. Bez tytułu - Tyskiand, Thorn 2; Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 103 i nr 3. "Thoronium" - Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz: X 35036; Tomczak, O najdawniejszych planach...s.103, nr 4.
9. "Abriss und eigentliche Verzeichniss der Stadt Thoren um Preussen, wie dieselbe zu dieser Zeit ist angefangen zu fortificiren ..."- Krigsarkivet Stockholm: Tyskland, Thorn l; Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 103 i nr 5.
10. "Thorunium inter Regias Civitates princeps" - Archiwum Państwowe Gdańsk: 111.155/654 (Hoppe, I.: "Geschichte des vierjährigen Krieges und sechsjährigen Stillstandes zwischen Pohlen und Schweden 1626-1636", s.132); Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 105 i nr 6.
11. "Geometrischer Grundriss der Stadt Thorn. Anno 1656" - Biblioteka Akademii Nauk, Leningrad: Rukop. otdel, Sobranije inostrannych rukopisej, F. 266, t. 4, I 53; Tomczak, O najdawniejszych planach... s.106 i nr 7.
12. "Anno 1656" - Det kongelige Bibliotek Kobenhavn: Frederik den Femtes Atlas T. XLIII 23; Tomczak, O najdawniejszych planach... s.107 i nr 8.
13. "Plan von Thorn 1656" - Det kongelige Bibliotek Kobenhavn: Frederik den Femtes Atlas T. XLIII 23; Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 107 i nr 9.
14. "Plan aff Tohrn Anno 1657 den 12 December in Elbingk"-Krigsarkivet Stockholm: Tyskland, Thorn 3 - Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 107 i nr 10.
15. Wszystkie trzy bez tytułów: Krigsarkivet Stockholm: Sveriges Krig 6:13 (pod jedną sygnaturą dwie odmiany planu) und Sveriges Krig 6:14; Tomczak, O najdawniejszych planach... s.108,109 i nr 11, 12, 13.
16. "Belagerung der Konigl. Stadt Thorn" - Kriegsarchiv Wien: Kartensammlung H III c 5; Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 109 i nr 14.
17. "Obsidio Thorunensis Armis et auspicijs Serenissimi ac Potentissimi Joannis Casimiri Polonorum ac Svecorum Regis ..." - Tomczak, O najdawniejszych planach..., s.110 i nr 15.
18. "Turonia in Prussia assieditta et presa 1658 adi 30 Decembre ..." [w:] Priorato, G.: Historia di Leopoldo Cesare. t.1, Wien: Hacque 1669, po s. 406; Tomczak, O najdawniejszych planach... s.110 i nr 16.
19. "Plan af Staden Thorn" - Biblioteka Akademii Nauk, Leningrad: Rukop. otdel, Sobranije inostrannych rukopisej, F. 266, t. 4, 1.52; Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r., s. 228, nr l.
20. "Grundriss von der Stadt Thorn" - Archiwum Państwowe Gdańsk: Zb. kart. V16(1231) (w Archiwum gdańskim i u Keysera -nr 1396- datowany mylnie na w. XVII); Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r. s. 128, nr 2.
21 "Plan de la ville de Thorn dans la Prusse Royale avec les approches et les batteries ..." - Archiwum Państwowe Toruń: Zb. kart. T. 401. "Plan de la ville de Thorn avec l'attaque Suedois l'annee 1703" - Krigsarkivet Stockholm: Sveriges Krig (znany mi z mikrofilmu: Archiwum Główne Akt Dawnych Warszawa ([dalej: AGAD], kwerenda szwedzka, plany miast, rolka 1, klatka 241); Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r., s. 229, nr 3-4.
22. "Plan de la ville de Thorn dans la Prusse royale avecles approches et les batteries ..." - Sachsisches Landeshauptarchiv Dresden: Ing. Corps Fest-Atlas II, BI.191; Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r., s. 229. nr 5.
23. "Geometrisk afryting uppa Staden Thorn hwilken af Hans May. Konung Carl XII..." - Krigsarkivet Stockholm: Sveriges Krig (znany mi z mikrofilmu w AGAD, kwerenda szwedzka, plany miast, rolka 1, klatka 38); Tomczak, Źródłakartograficzne... 1703 r., s. 230, nr 6.
24. "Grund Riss und Situation der Stadt Thorn nebst der attaque der- selben" - Biblioteka im. M.E. Saltykova-Scedrina, Petersburg: Otdel rukopisej, Sobranie kart. fond 342, nr 461; Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r. s. 230, nr 7.
25. "Geometrisk Afriting uppa Staden Thorn hwilken af Hans Kongl. May. Konung Carl den XII..." - Krigsarkivet Stockholm: Sveri- ges Krig (znany mi z mikrofilmu w AGAD, kwerenda szwedzka, plany miast, rolka 1, klatka 235-237) i "Geometrisk Afriting uppa Staden Thorn hwilken af Hans May. Konung Carl den XII ..." - Krigsarkivet Stockholm: Sveriges Krig (znany mi z mikrofilmu w AGAD, kwerenda szwedzka, plany miast, rolka 1, klatka 238-240); Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r. s. 231, nr 8 i 9.
26. "Thoren" - Krigsarkivet Stockholm: Sveriges Krig (znany mi z mikrofilmu w AGAD, kwerenda szwedzka, plany miast, rolka 1, klatka 101-102); Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r. s. 231, nr 10.
27. "Plan von Thoren Nebst der Schwedische Attaque Anno 1703"- Sächsische Landesbibliothek Dresden: Zbiór Jana Jerzego Maxa Fürstenhoffa "Pläne von Festungen und befestigten Städten Europas"; Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r. s. 233, nr 11.
28. "Plan von Thoren Anno 1703" - Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz: S.X. 35039; Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r. s. 235-236, nr 15.
29. "Plan von der Stadt Thorn Welche S. Königl. Maj. von Schweden Bloquiieret gehalten ..." - C. Albrecht sc. [w:] Theatrum Europaeum . t. 16, Francfurth a.M. 1717, po s. 406; Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r. s.233, nr 12. 30. "Vorstellung der Belagerung Stadt Thorn welche den 4/14 October 1703 von dem Konige in Schweden erobert worden, gestochen von G.C. Pingeling", Hamburg 1744. [w:] Nordberg, J.A.: Leben Karl des Zwölften Konigs in Schweden, T. 1, 1745, po s. 448; Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r. s. 234, nr 13.
31. "Die Stadt Thorn in ihrer ehemaligen Fortification von A. 1703"- G.P. Busch sc. Berolini 1727. [w:] Zernecke, Jakob Heinrich: Thornische Chronica in welcher die Geschichte dieser Stadt von MCCXXXI bis MDCCCXXVI aus bewehrten Scribenten und glaubwürdigen Documents zusammen getragen. wyd. 2., Berlin 1727, s. 412; Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r., s.. 235, nr 14. Plan ten ukazał się również jako litografia H. Gruenaera w Toruniu w 1842; Wernicke, J.: Geschichte Thorns. t. II, 1842, s. 623.
32. Na egzemplarzu berlińskim tego planu ktoś napisał: 1812. Jerzy Stankiewicz, który się bliżej zajął tym planem w swyn studium Twierdza Toruń (Cz. I. [w:] Zapiski Historyczne XXXVIII 1972, s. 64) przychyla się do hipotezy, że plan mógł powstać na początku II połowy XVIII w. (choć dopuszcza możliwość, że został wykonany bliżej początków tego stulecia), wyklucza natomiast rok 1812.
33. "Thorn" - Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz: X 35052; Zbiory Czartoryskich Kraków, Gab. Grafik: 9720. Planu tego nie omawiałem w cytowanych dotychczas artykułach. Jest to miedzioryt o rozmiarach 10,5 x 8,6 cm, jednobarwny, o podziałce ok. 1: 20 000 (300 Toisen - 2,9 cm). Nad ramką egzemplarza berlińskiego: "Plan 9".
34. "Plan von der Stadt Thorn 1768" - Biblioteka Uniwersytecka, Warszawa, Gab. Ryc., Zbory Jeżewskiego 398; Tomczak, Źródła kartograficzne do dziejów... s. 180, nr 1.
35. "Grund-Riss der Pohlnisch Preussischen Stadt Thorn anno MDCCLXIX den 16 Aug." - Archiwum Państwowe Toruń: Zb. kart. T. 459; Tomczak, Źródła kartograficzne do dziejów... s.181, nr 2.
36. "Plan (w egzemplarzu toruńskim: "Specialer Plan") der Königl. Preussischen an der Weichsel liegenden Handlungsstadt Thorn, aufgenommen im Jahre 1793 nebst ihren Vor-Städten und umliegenden Gegend" - Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz: X 35048, Bd. 1-2; Archiwum Państwowe Toruń: Zb. kart. T. 471 (tylko cz. 1); Tomczak, Źródła kartograficzne do dziejów... s.185-187, nr 4.
37. "Situation von der Stadt Thorn" - Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz: X 35046/2; " Thorn" - Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz: X35046/1; Tomczak, Źródła kartograficzne do dziejów... s. 187-188, nr 5 i 6.
38. "Situations Plan von den Muehlen, Wasserleitungen, Schleusen und Ueberfallen ber der Stadt Thoren" - Archiwum Państwowe Toruń: Zb. kart. T.156; Tomczak, Źródła kartograficzne do dziejów... s.188, nr 7.
39. Zobacz na ten temat: Belostyk, R.: Projekt czy projekty generała Chasseloup-Laubat. Rozbudowa twierdzy Toruń w latach 1807-1809 [w:] Zapiski Historyczne XLV/1980, Z. 4, S.103-108.
40. Oba plany pod identycznym tytułem: "Plan de la place de Thorn"- Bibl. de I'Inspection du Genie, Paryż: Sign. 168 ("Atlas Militaire du Duche de Varsovie"); Tomczak, Plany Torunia... s.174-177, nr 1 i 2.
41. "Plan de la defense de la tete de Pont de Thorn par les troupes polonaises le 15 Mai 1809" - [w:] AGAD: Zb. kart. 523-8; Tomczak, Plany Torunia... s. 175 i 177-178, nr 3.
42. "Plan de la Ville de Thorn et de Ses Environs" - Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz: X 35049/10; Tomczak, Plany Torunia... s. 178, nr 4.
43. "Plan von der Fortifikacion der Stadt Thorn Entworfen durch den Kayserl. Franzasischen General der Ingenieure Hauxo angefangen zu vollführen d.10. Aug."- bis 1944 [w:] AGAD: Zb. kart. 2056; Reprodukcja [w:] Pawłowski, B.: Historia wojny polsko-austriackiej 1809 r., Warszawa 1935, po s. 224; Tomczak, Plany Torunia... s. 178, nr 5.
44. "Croquis Sur I'avancement des travaux de la place de Thorn depuis le ler au 20me Octobre 1811" - Staatsbibliothek zu Berlin, PreuBischer Kulturbesitz: X 35050; Tomczak, Plany Torunia... s.179, nr 6.
45. "Plan von Der Stadt und Festung Thorn" - Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz; X 35054; Tomczak, Plany Torunia... s. 179, nr 7.
46. Paris, Bibl. du Ministere de la Defense Nationale: L. III. 590; Tomczak, Plany Torunia..., przyp. 16.
47. Keyser zarejestrował do 1815 r. łącznie 44 planów Torunia. Z tych planów zaginęło, albo nie odnalazłem 4. Udało się odnaleźć ponad 20 nowych planów nieznanych Keyserowi.
48. Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 112 i nr 1.
49. Accurate Nachricht von der Russisch und Sachsischen Belager- und Bombardirung der Stadt Danzig. Nebst einem dazu noehtigen Anhange dere Manifeste, Edicte, Briefe und anderen Schrifften Von unparteyscher Feder entwirfen. Kain: Hans Paul Merian 1735, po s. 672; talże po tej stronie w drugim wydaniu pod zmienionym tytułem: Alt- und Neue Polnische-Preusische Chronica oder Kriegs- und Friedens Geschichte der Polnisch-Preussischen Lande und Städte ... Frankfurt-Leipzig: Hans Merian 1762.
50. Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 113 i nr 2a.
51. Bachmann, Fr.: Die alten Stiidtebilder. Leipzig 1939, s. 29.
52. Waesberge, Janssonius van: Tooneel der Verrnaarste Koop-Steden en Handel-plaatsen van de geheele Wereld. Bd.1, Amsterdam 1682, nr 133; Theatrum praecipuarum totius Europae urbium tam ichonographicae, quam conspicue delineatarum. Amsterdam: Frederick de Wit o. I., nr 123; Tomczak O najdawniejszych planach..., s. 113-114. i nr 2b.
53. Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 114 i nr 2c.
54. Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz: X 35030; Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 114 i nr 2d.
55. Zernecke, I.H.: Thornische Chronica. Berlin 1727, s. 347.
56. Kriegsarchiv Wien: Kartensarnmlung H. III b. 64; Muzeum Toruń: Gr. 2203.
57. Tomczak, O najdawniejszych planach, s. 114 i nr 2e.
58. Ibidem, s.114 i nr 2f.
59. Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz: X 35026; Muzeum Toruń: Gr. 945.
60. Tomczak, O najdawniejszych planach, s. 116 i nr 2g.
61. Von Danzigbis Riga. Ansichten, Stadtplane und Landkarten von Ost- und Westpreussen, Danzig und dem Baltikum. Nümberg 1982, nr 329.
62. Muzeum Toruń: HT I 191. I. Tego widoku perspektywicznego dotychczas nie opisywałem. Jest to akwaforta o rozmiarach 12 x 6,8 cm, bez legendy.
63. Tomczak, O najdawniejszych planach... s. 116 i nr 2h.
64. Pufendorf, S.: Caroli Gustavi Suecorum, Gothorum et Vandalorum Regis vita et fes gestae. Nümberg: Riege 11696, wyd. 2. 1727. W obu nr 24; podobnie w przekładach niemieckim i francuskim.
65. Tomczak, O najdawniejszych planach..., s. 116 i nr 3a.
66. Kruszelnicki, Dawne widoki..., s. 396.
67. Tomczak, O najdawniejszych planach..., s. 116 i nr 4a.
68. Tamże, s. 117 i nr 4b.
69. Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r., s. 237.
70. Zbiory Czartoryskich Kraków, Gab. Grafik: 7116.
71. Tomczak, Źródła kartograficzne... 1703 r., s.237.
72. Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz: X 35018; Keyser..., nr 1376.
73. Reprodukcję tego widoku dał niedawno Zahnow, E., Aus der Geschichte der Stadt Stettin. In: Pommern - Kunstgeschichte, Volkstum VI/1968, H.1.
74. Tomczak, Źródła kartograficzne do dziejów... s.182-185 i nr 3.